Etykiety na produkty spożywcze – o czym warto pamiętać?

Etykieta na produkcie spożywczym to zestaw obowiązkowych i dobrowolnych informacji o żywności, który pozwala konsumentowi świadomie wybierać produkty i bezpiecznie je spożywać. Każda etykieta produktu pakowanego musi zawierać m.in. nazwę żywności, wykaz składników w kolejności malejącej według masy, wyróżnione alergeny, tabelę wartości odżywczej, ilość netto, datę przydatności do spożycia oraz dane producenta.

Czytanie etykiet pozwala porównać skład, sprawdzić kaloryczność i zawartość cukrów, tłuszczów oraz konserwantów, a także rozpoznać produkty wysoko przetworzone. Poniższy poradnik wyjaśnia, co musi znaleźć się na etykiecie i na co zwracać uwagę przy zakupach.

Co musi zawierać etykieta produktu spożywczego?

Zakres obowiązkowych informacji na etykiecie reguluje rozporządzenie unijne nr 1169/2011, które obowiązuje wprost we wszystkich krajach UE, w tym w Polsce. Etykieta produktu spożywczego pakowanego musi zawierać następujące dane:

• nazwę żywności – opisową lub zwyczajową, jednoznacznie określającą rodzaj produktu;
• wykaz składników – wszystkie składniki wymienione w kolejności malejącej według masy w momencie ich użycia;
• alergeny – substancje powodujące alergie lub nietolerancje, wyróżnione w wykazie składników (np. pogrubieniem);
• wartość odżywczą – tabelę z kalorycznością i zawartością podstawowych składników odżywczych;
• ilość netto – masę lub objętość produktu (w gramach, kilogramach, mililitrach lub litrach);
• datę przydatności do spożycia – „należy spożyć do” dla produktów łatwo psujących się lub „najlepiej spożyć przed” dla pozostałych;
• warunki przechowywania – jeśli mają wpływ na jakość lub bezpieczeństwo;
• dane producenta lub podmiotu odpowiedzialnego – nazwę i adres.

Komplet wymaganych elementów oraz ich kolejność opisuje rządowy poradnik Co musi zawierać etykieta prowadzony w serwisie Biznes.gov.pl. Brak któregokolwiek z obowiązkowych elementów oznacza, że produkt nie powinien trafić do sprzedaży.

Jak czytać wykaz składników?

Wykaz składników to najważniejsza część etykiety dla osoby, która chce świadomie wybierać produkty – składniki są w nim wymienione w kolejności malejącej według masy. Oznacza to, że to, czego jest w produkcie najwięcej, znajduje się na początku listy, a składniki śladowe – na końcu. Jeśli na pierwszym miejscu w słoiku „dżemu owocowego” widnieje cukier lub syrop glukozowo-fruktozowy, owoce stanowią mniejszość składu.

Lista składników pozwala też ocenić stopień przetworzenia żywności. Im krótszy i bardziej zrozumiały skład, tym mniej dodatków zawiera produkt. Długie wyliczenia substancji dodatkowych, wzmacniaczy smaku i konserwantów zwykle wskazują na żywność wysoko przetworzoną. Przykładowo w pieczywie warto sprawdzić, czy mąka żytnia lub razowa wymieniona jest przed mąką pszenną, a w produktach owsianych – czy płatki owsiane faktycznie dominują w składzie.

Wartość odżywcza – na co zwracać uwagę

Tabela wartości odżywczej podaje, ile energii i kluczowych składników dostarcza 100 g lub 100 ml produktu, co umożliwia porównywanie podobnych artykułów między sobą. Obowiązkowo zawiera ona siedem pozycji:

Pozycja	Co oznacza
Wartość energetyczna	kaloryczność w kJ i kcal
Tłuszcz	całkowita zawartość tłuszczu
w tym kwasy tłuszczowe nasycone	część tłuszczu o działaniu niekorzystnym dla serca
Węglowodany	łączna zawartość węglowodanów
w tym cukry	cukry proste i dodane
Białko	zawartość białka
Sól	zawartość soli (dawniej podawana jako sód)

Dane podaje się na 100 g lub 100 ml, a producent może dodatkowo wskazać wartości na porcję oraz Referencyjne Wartości Spożycia (RWS), które pomagają odnieść je do dziennego zapotrzebowania. Przy ocenie produktu warto zwracać uwagę na produkty o wysokiej zawartości cukrów i kwasów tłuszczowych nasyconych, ponieważ to one najczęściej decydują o tym, czy dany produkt spożywać regularnie, czy raczej go unikać.

Osobnej uwagi wymagają tłuszcze trans (izomery trans kwasów tłuszczowych). Maksymalną zawartość przemysłowych tłuszczów trans w żywności ograniczono w UE do 2 g na 100 g tłuszczu od 2 kwietnia 2021 r. na mocy rozporządzenia 2019/649. Na etykiecie nie podaje się ich wprost, ale o ich obecności świadczą zapisy typu „częściowo utwardzony olej roślinny” w wykazie składników.

Alergeny – jak są oznaczane na etykiecie

Na etykiecie obowiązkowo wyróżnia się 14 alergenów, czyli substancji najczęściej wywołujących alergie i nietolerancje pokarmowe. Lista ta wynika z załącznika II do rozporządzenia 1169/2011 i obejmuje m.in. zboża zawierające gluten, mleko, jaja, orzechy, ryby, skorupiaki, soję, seler, gorczycę, sezam oraz siarczyny (w tym dwutlenek siarki).

Alergeny muszą być wyraźnie odróżnione od reszty wykazu składników – najczęściej pogrubieniem, wielkimi literami lub innym kolorem. Dla osoby z alergią lub nietolerancją sprawdzenie tej części etykiety jest kluczowe, ponieważ alergen może być ukryty pod nazwą składnika złożonego (np. kazeina pochodzi z mleka). Dwutlenek siarki (E220) i inne siarczyny deklaruje się jako alergen, gdy ich zawartość przekracza ustalony próg.

Dodatki do żywności: konserwanty i substancje dodatkowe

Konserwanty i pozostałe dodatki do żywności są na etykiecie oznaczane nazwą lub symbolem „E” wraz z numerem, zawsze w wykazie składników. Pełnią one różne funkcje – konserwanty przedłużają trwałość, przeciwutleniacze chronią przed jełczeniem, a barwniki i wzmacniacze smaku wpływają na walory sensoryczne produktu.

Obecność dodatków nie oznacza automatycznie, że produkt jest niezdrowy – wiele z nich (np. kwas askorbinowy, czyli witamina C) jest bezpiecznych i powszechnie stosowanych. Świadomy konsument zwraca jednak uwagę na ich liczbę: krótka lista dodatków zwykle świadczy o mniej przetworzonej żywności.

Jak świadomie wybierać produkty na podstawie etykiety?

Świadomy wybór produktu sprowadza się do porównania składu i wartości odżywczej kilku podobnych artykułów oraz wybrania tego o najprostszym składzie i najkorzystniejszych parametrach. W praktyce przy czytaniu etykiet pomocnych jest kilka zasad:

• sprawdzić początek wykazu składników – pierwsze pozycje to składniki dominujące w produkcie;
• porównać wartość odżywczą na 100 g – to jedyny rzetelny sposób porównania dwóch produktów o różnej masie opakowania;
• zwracać uwagę na cukry i tłuszcze nasycone – szczególnie w produktach codziennego użytku;
• unikać produktów z bardzo długą listą dodatków, jeśli zależy nam na mniej przetworzonej diecie;
• wybierać produkty z czytelnym, krótkim składem i wyraźnie oznaczonymi alergenami.

Nazwa handlowa i grafika na opakowaniu pełnią funkcję marketingową i nie zawsze odzwierciedlają rzeczywisty skład – określenia takie jak „naturalny” czy „fit” nie są prawnie chronione. Dlatego rzetelną wiedzę o produkcie daje wyłącznie wykaz składników i tabela wartości odżywczej, a nie hasła reklamowe. Dla osób dbających o określony styl życia – sportowy, wegański czy bezglutenowy – nawyk czytania etykiet jest najprostszym narzędziem kontroli diety.

Etykieta jako nośnik informacji i element marketingu

Etykieta produktu spożywczego pełni jednocześnie funkcję informacyjną i marketingową – obok obowiązkowych danych przekazuje też wizerunek marki poprzez grafikę, kolorystykę i hasła. To właśnie po etykiecie klient najczęściej rozpoznaje produkt na półce, dlatego jej projekt ma realny wpływ na decyzje zakupowe. Z perspektywy producenta dobra etykieta musi więc łączyć zgodność z przepisami z czytelnością i atrakcyjnym wyglądem.

Etykiety – forma reklamy produktów spożywczych

Etykiety, znajdujące się na artykułach spożywczych, nie tylko informują o zawartości opakowania. To także bardzo dobra reklama dowolnego produktu. Klient kojarzy go później z konkretną grafiką, kolorystyką oraz treścią umieszczoną na etykiecie.

Jeśli zastanawiasz się, jak zdobyć nowych klientów, być może to czas na drobne zmiany w dotychczasowych etykietach? Im ciekawiej je zaprojektujesz, tym większe zainteresowanie będzie wzbudzał dany produkt.

W drukarni możesz wybrać także odpowiednie wykończenie etykiet – matowe bądź błyszczące – które również ma wpływ na ich wygląd oraz odbiór.

Funkcja informacyjna etykiet produktowych

Etykiety produktowe powinny zawierać określone informacje, zwiększające wiedzę klienta na temat danego produktu. Są one ściśle określone w ustawach prawa. Podstawową informacją jest ta dotycząca zawartości opakowania oraz producenta.

Bardzo istotne są takie elementy, jak data przydatności do spożycia, dokładny skład produktu wraz z tabelą składników odżywczych oraz wyszczególnione alergeny. Na etykiecie powinna widnieć również waga danego artykułu spożywczego, kod kreskowy i adres producenta.

Trwałość etykiet – bardzo istotna

Etykiety umieszczane na produktach spożywczych powinny charakteryzować się odpowiedną trwałością. W zależności od cyklu życia produktu stosujemy etykiety papierowe lub z folii. Jest to szczególnie istotne w przypadku artykułów przechowywanych w niskich temperaturach lub narażonych na trudne warunki przechowywania.

Ważny jest m.in. rodzaj folii, z jakiej są one wykonane. Drukując je, warto zapytać o możliwość ich wzmocnienia. Czasem dobrym sposobem jest nałożenie laminatu – w ten sposób zabezpieczamy naklejki produktowe w Polinal. Tak wykonane etykiety są znacznie bardziej wytrzymałe i odporne na ścieranie, czy promieniowanie słoneczne.

Projektowanie i druk etykiet na produkty spożywcze

Etykiety na produkty spożywcze powinny być drukowane przez wyspecjalizowane drukarnie pracujące na materiałach samoprzylepnych, ponieważ wymagają one trwałości i odporności na warunki przechowywania. W zależności od cyklu życia produktu stosuje się etykiety samoprzylepne z nadrukiem na papierze lub na folii, a w przypadku artykułów chłodzonych lub narażonych na wilgoć kluczowy jest dobór odpowiedniego materiału i wykończenia.

Trwałość etykiet można dodatkowo zwiększyć, nakładając laminat, dzięki czemu naklejki produktowe są bardziej odporne na ścieranie i promieniowanie słoneczne. Na produkty spożywcze najczęściej stosuje się etykiety samoprzylepne na rolce, które ułatwiają automatyczne etykietowanie. Profesjonalny druk naklejek pozwala dobrać kształt, rozmiar i materiał etykiety do konkretnego produktu, a próbki wydruku dają pewność, że gotowe etykiety na produkty będą zgodne z projektem i wymogami prawa.

Najczęściej zadawane pytania

• Ile alergenów trzeba oznaczać na etykiecie?

  Obowiązkowo wyróżnia się 14 alergenów wskazanych w załączniku II do rozporządzenia 1169/2011, w tym gluten, mleko, jaja, orzechy, soję, seler oraz siarczyny (dwutlenek siarki). Muszą one być graficznie wyróżnione w wykazie składników.

• W jakiej kolejności wymienia się składniki na etykiecie?

  Składniki są wymienione w kolejności malejącej według masy. Składnik o największym udziale znajduje się na początku listy, a składniki w najmniejszej ilości – na końcu.

• Co powinno znajdować się na etykiecie produktu spożywczego?

  Etykieta musi zawierać nazwę żywności, wykaz składników, wyróżnione alergeny, tabelę wartości odżywczej, ilość netto, datę przydatności do spożycia, warunki przechowywania (jeśli są istotne) oraz dane producenta.

• Czy etykieta na produkcie spożywczym jest obowiązkowa?

  Tak. Dla żywności pakowanej etykieta z kompletem obowiązkowych informacji jest wymagana prawem – jej zakres określa rozporządzenie 1169/2011. Produkt bez wymaganych danych nie może być legalnie wprowadzony do sprzedaży.

• Czy oferowane są okrągłe naklejki z logo na rolce?

  Okrągłe naklejki z logo są dostępne w obu popularnych wariantach wykończenia. Możesz zdecydować się na poręczne arkusze zbiorcze, które idealnie sprawdzają się przy mniejszych seriach i ręcznym naklejaniu, lub wybrać naklejki na rolce. Etykiety na rolce to opcja szczególnie polecana firmom korzystającym z etykieciarek lub planującym masowe oklejanie produktów, ponieważ zapewnia wygodę i szybkość aplikacji.

• Jakie są najczęstsze błędy w projektowaniu etykiet produktów?

  Najczęstsze błędy to zbyt mała czcionka, słaby kontrast między tekstem a tłem, przeciążenie etykiety zbyt wieloma informacjami oraz nieuczciwe etykietowanie. Dodatkowo producenci często pomijają prawidłowe oznakowanie alergenów lub podają niepełne informacje o składzie produktu.

Źródła

Poniższe źródła potwierdzają najważniejsze dane przytoczone w artykule – zakres obowiązkowych informacji na etykiecie, zasady oznaczania składników i alergenów oraz limity dotyczące tłuszczów trans. Są to oficjalne materiały instytucji publicznych i akty prawa unijnego, do których warto sięgnąć po pełne brzmienie przepisów.

• Biznes.gov.pl – Co musi zawierać etykieta
• EUR-Lex – Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 w sprawie informacji o żywności
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (PZH) – Izomery trans kwasów tłuszczowych – stan aktualny